Ayrılık sancısı, umut ve sistem hatasıyla yaşamak
Bazı ilişkiler bir gemi gibidir. Şaşalıdır. Kocamandır. İçinde eğlence katları vardır, farklı yemek salonları vardır. Hatta bir zamanlar yalnızca iki kişiye ait, özel odaları bile olmuştur. Bu gemide anılar vardır. Gülüşler, planlar, hayaller… Birlikte yol alındığına inanılan uzun bir rota. Ancak bir noktadan sonra gemi su almaya başlar. Üstelik tek bir yerden değil. Farklı bölmelerden, sessiz sessiz. Ve insan o anda batmayı değil, kurtarılabilecek yerleri aramaya başlar.
SU ALMAYAN YERLERİ ARAMAK
Ayrılık sancısının en zor taraflarından biri şudur: İnsan, su alan yerlere bakmak istemez. Onun yerine hâlâ kuru kalmış bir yer var mı diye dolaşır. Bulamadıkça üzülür. Bir zamanlar hiç su almayan yerleri düşünerek özler. Bu özlem, bugünü değil; vakti ile olmuş olana dairdir.
Araştırmalar, ayrılık sürecinde kişilerin çoğu zaman mevcut ilişkiye değil, ilişkinin geçmişteki işlevine ve temsil ettiği anlamlara yas tuttuğunu göstermektedir (Bowlby, 1988; Worden, 2018).
Bu nedenle veda etmek zorlaşır. Çünkü insan, yalnızca bir ilişkiye değil; artık var olmayan bir ihtimale veda etmektedir.
AYNI ANDA KALMAK VE YAS TUTMAK
Bu noktada kişi tuhaf bir ikilik yaşar: İlişkinin içinde kalırken, ilişkinin olmayacak hâline yas tutar.
Mantık şunu söyler:
“Bu gemi su alıyor.
Geçici müdahalelerle sistem hatası düzelmiyor.”
Duygu ise fısıldar:
“Ya bu sefer anladıysa?”
“Ya gerçekten beni duyarsa?”
Bu çelişki, kişiyi donuklaştırır. Kalmak da ağır gelir. Gitmek de. Literatürde bu durum, ambivalent yas olarak tanımlanır: Kayıp gerçekleşmeden önce başlayan, ancak tamamlanamayan bir yas süreci (Boss, 2006).
ANLAŞILMAMA YARASI
İlişkide su alan yerler çoğu zaman yalnızca davranışlar değildir. Asıl hasar, anlaşılmama deneyimiyle oluşur. Kişi, yaşadığı duygusal yarayı anlatmaya çalışır. Ancak karşısında beton gibi duran birini bulur.
“Abartıyor olabilir misin?”
“Büyük yaşıyor olabilir misin?”
Bu cümleler, yaşananı küçültür. Ve küçültülen her duygu, içerde daha çok büyür. Araştırmalar, duygusal geçersizleştirmenin ilişkilerde güveni ve bağlanmayı ciddi biçimde zedelediğini göstermektedir (Linehan, 1993; Reis & Shaver, 1988). Kişi anlatamaz. Çünkü anlatmak, bir kez daha kırılmak anlamına gelir.
SİSTEM HATASI NEDİR?
Burada mesele tek bir tartışma değildir. Tek bir yanlış söz değildir.
Mesele şudur:
İlişkinin temel çalışma sistemi ihtiyacı karşılamamaktadır.
- Gözetilme yoktur
- “Biz” duygusu kurulmamaktadır
- Duygusal eşlik eksiktir
Bu noktada yapılan her onarım, yüzeyseldir. Bir çatlak kapatılır, başka bir yerden su sızar.
Araştırmalar, ilişkilerde kronik anlaşılmama ve duygusal eşlik eksikliğinin, ilişki doyumunu uzun vadede belirgin biçimde düşürdüğünü göstermektedir (Gottman & Levenson, 1999).
Bu bir karakter meselesi değil; kapasite ve sistem meselesidir.
“YA DÜZELİRSE?” SUÇLULUĞU
Birçok kişi bu noktada ilişkiden ayrılamaz. Çünkü aklında şu soru döner durur:
“Ya bu şansı vermemiş olursam?”
Bu soru, umuttan çok suçlulukla beslenir. Ve kişi, kalmayı bir erdem gibi taşımaya başlar. Araştırmalar, ilişkide kalmanın her zaman bağlılık değil; bazen kaybı kabullenememe ile ilişkili olduğunu göstermektedir (Shear, 2015).
Kişi kalır. Hem kendine hem karşı tarafa haksızlık ettiğini bilerek. Ama yine de kalır. Çünkü geminin batacağını bilmek, gemiden inmeyi kolaylaştırmaz.
Bir geminin su alması, o gemide yaşanan her güzel anı geçersiz kılmaz. Ancak anılar, bir sistemi ayakta tutmaya yetmez.
Bazen en zor kabul şudur: İnsan bir ilişkiyi sevmeye devam ederken, o ilişkinin artık yürümeyeceğini de bilebilir.
Bu bir vazgeçiş değil. Bu, gerçekle temas hâlidir. Ve bazen ayrılık, sevgisizlikten değil; sistem hatasının inkâr edilememesinden doğar.
KAYNAKÇA
- Bowlby, J. (1988). A Secure Base. Routledge.
- Boss, P. (2006). Loss, Trauma, and Resilience. Norton.
- Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (1999). What Predicts Change in Marital Interaction Over Time? Journal of Family Psychology.
- Linehan, M. M. (1993). Cognitive-Behavioral Treatment of Borderline Personality Disorder. Guilford Press.
- Reis, H. T., & Shaver, P. (1988). Intimacy as an Interpersonal Process. Handbook of Personal Relationships.
- Shear, M. K. (2015). Complicated Grief. New England Journal of Medicine.
- Worden, J. W. (2018). Grief Counseling and Grief Therapy. Springer.
