Agorafobi

Dışarıdan Değil, İçeriden Daralan Alanlar

Agorafobi çoğu zaman yanlış anlaşılır.
Sıklıkla “kalabalık korkusu” ya da “evden çıkamama” olarak tanımlansa da yaşanan deneyim bundan daha karmaşıktır (APA, 2013).

Agorafobi, kişinin belirli ortamlarda kaçamayacağı, yardım alamayacağı ya da kontrolünü kaybedeceği düşüncesiyle yoğun kaygı yaşamasıyla ilişkilidir.
Bu ortamlar herkeste farklılık gösterebilir: toplu taşıma, açık alanlar, kapalı mekânlar, kalabalıklar ya da tek başına dışarıda olmak (Craske & Barlow, 2008).

Asıl zorlayıcı olan, mekânın kendisi değil; o mekânda yaşanabileceği düşünülen içsel deneyimdir.

KORKULAN ŞEY GERÇEKTEN DIŞARISI MI?

Agorafobide kişi çoğu zaman şundan korkar:

• Panik yaşayacağım
• Kontrolümü kaybedeceğim
• Yardım alamayacağım
• Rezil olacağım
• Bayılacağım ya da “aklımı kaybedeceğim”

Bu düşünceler, bedensel duyumlarla birleştiğinde kaygı hızla artar (Clark, 1986).

Kalp atışının hızlanması, baş dönmesi, nefes darlığı gibi belirtiler; tehlikenin değil, bedenin alarm sisteminin devrede olduğuna işaret eder (Barlow, 2002). Ancak kişi bu sinyalleri tehdit olarak yorumladığında, alan giderek daralmaya başlar.

AGORAFOBİDE ALAN DEĞİL, HAREKET KISITLANIR

Zamanla kişi “güvende hissettiği” alanları belirler. Ev, belirli sokaklar, belirli kişiler bu güven haritasının parçası hâline gelir. Bu noktada agorafobi yalnızca bir kaygı deneyimi değil; yaşam alanının daralması anlamına gelir (Rapee & Heimberg, 1997).

Kişi çoğu zaman şunu fark eder: “Aslında dışarı çıkamıyorum değil, kendimi yalnız bırakmaktan korkuyorum.”

KONTROL İHTİYACI VE AGORAFOBİ

Agorafobi çoğu zaman yüksek kontrol ihtiyacıyla ilişkilidir.
Kişi, bedensel ya da duygusal deneyimlerin öngörülemezliğine karşı hassas olabilir (Barlow, 2002).

Bu nedenle:

• “Ya olursa?” düşüncesi
• “Ya baş edemezsem?” kaygısı kişinin hareket alanını belirler.

Kontrol kaybı korkusu arttıkça, kaçınma davranışı da artar. Kaçınma kısa vadede rahatlatıcıdır; ancak uzun vadede kaygının alanını genişletir (Craske et al., 2014).

AGORAFOBİ VE UTANÇ

Agorafobi deneyiminde sıklıkla utanç eşlik eder. Kişi yaşadıklarını “anlamsız”, “abartılı” ya da “ayıp” olarak değerlendirebilir. Bu da deneyimin paylaşılmasını zorlaştırır.
Oysa agorafobi, zayıflıkla değil; sinir sisteminin hassas çalışmasıyla ilişkilidir (Siegel, 2012).

Bu noktada kişi yalnızca kaygıyla değil; yalnızlıkla da baş etmeye çalışır.

AGORAFOBİ İLE YAŞAMAK: NE ZORLAR?

Agorafobiyle yaşayan kişiler için en zorlayıcı deneyimler genellikle şunlardır:

• Plan yapamamak
• Aniden “çıkamam” hissinin gelmesi
• Başkalarına bağımlı hissetmek
• “Eski halime dönemeyeceğim” düşüncesi

Bu durum zamanla kişinin kendilik algısını da etkileyebilir ve “ben yapamam” inancını besleyebilir (Beck, 1976).

ANLAMAK, ACELE ETMEMEKTİR

Agorafobi deneyimi, hızla “düzeltilmesi” gereken bir durum olarak ele alındığında kişi kendisini daha da yetersiz hissedebilir.

Oysa bu deneyimi anlamak;

• Bedensel sinyalleri
• Düşünce–duygu–davranış döngüsünü
• Kontrol ihtiyacını yargılamadan ele almayı gerektirir.

Bu, çoğu zaman zamana yayılan bir süreçtir.

Agorafobi, kişinin dış dünyayla değil; iç dünyasıyla kurduğu ilişkinin zorlandığı bir noktaya işaret eder.

Bu deneyimle baş etme yolları kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler kendi iç kaynaklarını güçlendirerek bu süreci taşır. Bazıları için ise güvenli bir danışmanlık alanında, yaşananları adlandırmak ve anlamlandırmak destekleyici olabilir. Her iki durumda da önemli olan şudur: Bu deneyim, kişinin yalnız başına “yenmesi” gereken bir zorluk değildir.

Kaynakça

• American Psychiatric Association. (2013). DSM-5. APA Publishing.
• Barlow, D. H. (2002). Anxiety and Its Disorders. Guilford Press.
• Craske, M. G., & Barlow, D. H. (2008). Panic Disorder and Agoraphobia. Oxford University Press.
• Clark, D. M. (1986). A Cognitive Approach to Panic. Behaviour Research and Therapy.
• Rapee, R. M., & Heimberg, R. G. (1997). A Cognitive-Behavioral Model of Anxiety. Behaviour Research and Therapy.
• Craske, M. G., et al. (2014). Maximizing Exposure Therapy. Behaviour Research and Therapy.
• Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind. Guilford Press.
• Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. International Universities Press.